Het voorlaatste hoofdstuk
Het laatste hoofdstuk van iemands leven wordt door de nabestaanden geschreven. Het concept van socioloog Victor Marshall, ‘het voorlaatste hoofdstuk’, geeft iemand gelegenheid zelf actief deel te nemen aan het afscheid van het eigen leven en nog alles te zeggen wat er echt toe doet, aan mensen die dichtbij zijn. Bovendien is het belangrijk voor de levenden te weten dat er een geloofwaardig verhaal over hun leven en dood kan worden verteld en het helpt de nabestaanden om stukken te kunnen samenvoegen over de manier waarop iemand hun leven heeft beïnvloed.
Ali vierde haar 90ste verjaardag. Haar man is vier jaar geleden overleden. Van haar vijf broers en zussen leeft er niemand meer. Haar wereld wordt steeds kleiner en zij hoopt naar eigen zeggen niet zo heel lang meer te leven.
Bloemenceremonie
In het ritueel staan de aandacht voor de relatie van Ali met haar moeder en een bloemenceremonie met haar drie zonen centraal. Ali heeft altijd heel veel van haar moeder gehouden en doet dat nog steeds. Zij praat vaak in gedachten met haar en kust haar foto. ‘Ik was echt gek op mijn moeder. Ze was zorgzaam en heel lief voor iedereen in het gezin. En daar hoorde ik dan gewoon bij, bij die iedereen. Ze deed niet van: Oh wat hou ik veel van je. Ik heb de naar mij speciale liefde gemist.’
Ik zou het wel van de daken willen schreeuwen
Hoeveel ik van jullie hou
Als ik aan jullie denk, voelt het nog zo dichtbij
Alsof ik nog zwanger van jullie ben
En jullie nog geboren moeten worden
Ik heb altijd gezegd: ik hou van jullie allemaal evenveel
Dat zei mijn moeder ook altijd tegen ons
Zij hield van iedereen.
En ik was een deel van die iedereen.
Ik miste haar speciale aandacht voor mij.
Ik wil niet meer zeggen: ik houd van jullie allemaal evenveel
Ik wil tegen ieder van jullie iets eigens zeggen.
In de bloemenceremonie benoemt Ali de schoonheid die zij in ieder van haar zoons ziet. Op hun stoelen liggen hun eigen geboortekaartjes. Drie bloemen die zij karakteristiek voor hen vindt, staan klaar in een grote vaas naast haar. De zoons krijgen een eigen vaasje voor hun bloem naast hun stoel. Tijdens de ceremonie staan de zoons om de beurt op. In volgorde van geboorte spreekt Ali hen een voor een persoonlijk toe en geeft hen de bloem die zij voor hen heeft gekozen. Dan stellen zij om de beurt een persoonlijke vraag aan haar. Ali heeft de vragen vooraf gekregen, zodat zij zich kan voorbereiden op het antwoord. Een van de zoons vroeg haar om erkenning voor de keuze van zijn bruid en die heeft zijn moeder hem ten volle gegeven.
Nagesprek: ‘Ik vond het vooral fijn om de drie jongens om mij heen te hebben, dat gebeurt niet zo dikwijls. Wij begrijpen elkaar toch beter als we onderling over vroeger praten. In de voorgesprekken heb ik vooral veel teruggekeken. Dat was soms emotioneel, maar ik vind het best mooi als ik af en toe mijn tranen kan delen. Mijn verdriet mag gezien worden.’ De geboortekaartjes maakten onverwacht een hoop los. ‘Tijdens het zoeken van de kaartjes voelde ik weer de baby’s in mijn buik.’ ‘En de bevallingen van de jongens kwamen weer in details terug in mijn geheugen.’ Voor de zoons waren de kaartjes aanleiding om onderling in gesprek te raken. ‘Door het ritueel zijn mijn herinneringen wakker gemaakt. Vooral ’s nachts denk ik weer aan vroeger. Ik ben ook dieper gaan nadenken en ben dankbaar dat we gezonde kinderen hebben gekregen en dat zij op het rechte pad zijn gebleven. Maar ik heb ook nagedacht over wat ik zelf niet goed heb gedaan.’ In de relatie met haar zoons ervaart Ali meer verbinding. ‘Het is vooral fijn dat zij emotioneler met mij omgaan. Door het ritueel borrelt en bruist het in mij. Het voelt goed zo. Mijn leven is goed zo.’
